MỤC LỤC
Vì sao có thể tăng cân dù chế độ ăn không thay đổi?
Thiếu ngủ ảnh hưởng đến cân nặng như thế nào?
Căng thẳng và hormone cortisol liên quan ra sao đến tăng cân?
Thuốc điều trị có thể là nguyên nhân gây tăng cân không?
Khi nào cần thăm khám y tế?
Kết luận
Tài liệu tham khảo
Tăng cân dù không ăn nhiều có thể liên quan đến thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài hoặc tác dụng phụ của thuốc điều trị. Đây là những yếu tố sinh học có khả năng làm rối loạn hormone và trao đổi chất, khiến cân nặng tăng ngay cả khi lối sống không thay đổi.
● Thiếu ngủ và căng thẳng có thể làm rối loạn hormone kiểm soát cảm giác đói - no.
● Cortisol tăng cao liên quan đến tích tụ mỡ, đặc biệt ở vùng bụng.
● Một số thuốc điều trị có thể gây tăng cân hoặc giữ nước tạm thời.
● Tăng cân không rõ nguyên nhân cần được đánh giá y khoa, không nên tự xử lý.
Vì sao có thể tăng cân dù chế độ ăn không thay đổi?
Trong nhiều trường hợp, tăng cân không chỉ đơn thuần do ăn nhiều hơn hoặc ít vận động. Các yếu tố như rối loạn giấc ngủ, căng thẳng tâm lý kéo dài hoặc tác dụng phụ của thuốc có thể làm thay đổi hormone và tốc độ trao đổi chất, khiến cơ thể tích trữ năng lượng nhiều hơn dưới dạng mỡ [1].
Thiếu ngủ ảnh hưởng đến cân nặng như thế nào?
Giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa hormone chuyển hóa. Khi thiếu ngủ, cơ thể tăng tiết ghrelin (hormone kích thích đói) và giảm tiết leptin (hormone tạo cảm giác no), dẫn đến xu hướng ăn nhiều hơn và khó kiểm soát khẩu phần [2].
Bên cạnh đó, thức khuya còn dễ hình thành thói quen ăn vặt ban đêm, thường là thực phẩm giàu đường và tinh bột. Thiếu ngủ kéo dài không chỉ làm tăng cân mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường và bệnh tim mạch.
Căng thẳng và hormone cortisol liên quan ra sao đến tăng cân?
Khi cơ thể chịu căng thẳng, hormone cortisol được tiết ra nhằm giúp thích nghi với áp lực. Tuy nhiên, stress kéo dài khiến nồng độ cortisol duy trì ở mức cao, từ đó:
● Kích thích cảm giác thèm ăn, đặc biệt là đồ ngọt và chất béo.
● Thúc đẩy tích tụ mỡ, nhất là ở vùng bụng.
Các biện pháp giảm căng thẳng như thiền, yoga, đi bộ nhẹ hoặc ngủ đủ giấc đã được chứng minh giúp cải thiện cân bằng hormone và hỗ trợ kiểm soát cân nặng [3].
Thuốc điều trị có thể là nguyên nhân gây tăng cân không?
Một số nhóm thuốc có thể gây tăng cân hoặc giữ nước như một tác dụng phụ không mong muốn:
● Thuốc chống trầm cảm: thay đổi hoạt động của serotonin, ảnh hưởng đến cảm giác thèm ăn. Trong một số trường hợp, khi tâm trạng cải thiện, cảm giác ngon miệng tăng lên cũng góp phần làm tăng cân.
● Thuốc steroid (ví dụ prednisone): gây giữ nước, tăng cảm giác đói và thay đổi phân bố mỡ, thường tập trung ở mặt, bụng và vùng gáy [4].
Nếu nghi ngờ thuốc là nguyên nhân, cần trao đổi với bác sĩ để được đánh giá và cân nhắc điều chỉnh liều hoặc lựa chọn thuốc thay thế. Không tự ý ngừng thuốc, đặc biệt là steroid, vì có thể gây rối loạn nội tiết nghiêm trọng.
Khi nào cần thăm khám y tế?
Nên tìm đến chuyên gia y tế khi xuất hiện các dấu hiệu sau:
● Tăng cân nhanh trong vài tuần hoặc vài tháng mà không rõ nguyên nhân.
● Tăng cân kèm theo phù nề, mệt mỏi kéo dài hoặc thay đổi cảm xúc.
● Đang sử dụng thuốc lâu dài và nhận thấy cân nặng tăng đều dù chế độ sinh hoạt không thay đổi.
Việc thăm khám giúp xác định chính xác nguyên nhân và tránh các can thiệp không phù hợp.
Kết luận
Không ít trường hợp tăng cân xuất phát từ thiếu ngủ hoặc căng thẳng kéo dài, chứ không phải do ăn uống. Khi điều chỉnh lại giấc ngủ và quản lý stress, cân nặng có thể cải thiện rõ rệt mà không cần áp dụng chế độ ăn kiêng quá nghiêm ngặt.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
World Health Organization. (2021). Obesity and overweight.
Spiegel K, et al. (2004). Leptin levels, appetite, and sleep deprivation. Annals of Internal Medicine.
Epel ES, et al. (2000). Stress and body shape: cortisol reactivity. Psychosomatic Medicine.
Fardet L, et al. (2012). Corticosteroid-induced adverse events. Drug Safety.
