Liệt khi ngủ là hiện tượng phổ biến, ước tính có khoảng 20% người từng trải qua ít nhất một lần trong đời. Tình trạng này thường bắt đầu từ tuổi thiếu niên và có thể kéo dài đến độ tuổi 20 - 30.
Một số nghiên cứu cho thấy, bóng đè có thể mang tính di truyền, nghĩa là nếu trong gia đình có người từng mắc, nguy cơ của bạn cũng cao hơn.
1. Các yếu tố làm tăng nguy cơ bị liệt khi ngủ
Nhiều yếu tố sinh hoạt và tâm lý có thể góp phần gây ra hoặc làm trầm trọng hơn tình trạng bóng đè, bao gồm:
- Thiếu ngủ hoặc ngủ không đủ giấc.
- Thay đổi lịch trình ngủ thường xuyên, chẳng hạn như làm việc ca đêm hoặc bay đường dài.
- Căng thẳng, lo âu, hoặc rối loạn tâm thần, đặc biệt là rối loạn lưỡng cực.
- Ngủ ở tư thế nằm ngửa, làm tăng khả năng bị tê liệt khi ngủ.
- Rối loạn giấc ngủ khác, như chứng ngủ rũ (narcolepsy) hoặc chuột rút chân ban đêm.
- Sử dụng thuốc điều trị ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý).
- Lạm dụng rượu hoặc chất kích thích.
Những yếu tố này làm gián đoạn chu kỳ ngủ REM – giai đoạn mà cơ thể tự “vô hiệu hóa” chuyển động để tránh phản ứng lại giấc mơ. Khi não tỉnh lại trong khi cơ thể vẫn trong trạng thái REM, hiện tượng bóng đè sẽ xảy ra.
2. Cách khắc phục và phòng ngừa liệt khi ngủ
Nếu bạn chỉ thỉnh thoảng bị bóng đè, có thể kiểm soát và phòng tránh bằng các biện pháp đơn giản tại nhà:
- Ngủ đủ giấc mỗi ngày (7 - 9 tiếng đối với người trưởng thành).
- Giảm căng thẳng và lo âu, đặc biệt là trước khi đi ngủ.
- Thiết lập thói quen ngủ ổn định như đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm.
- Thay đổi tư thế ngủ, hạn chế nằm ngửa vì có mối liên hệ rõ ràng giữa tư thế này và bóng đè.
- Hạn chế sử dụng điện thoại, caffeine, rượu và thuốc lá trước giờ ngủ.
- Tạo không gian ngủ thoải mái, yên tĩnh và mát mẻ để dễ đi vào giấc ngủ sâu hơn.
Nếu tình trạng xảy ra thường xuyên hoặc gây mất ngủ kéo dài, bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa giấc ngủ để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.
3. Làm thế nào để thoát khỏi cơn liệt khi ngủ?
Khi đang trong trạng thái bóng đè, bạn hoàn toàn tỉnh táo nhưng không thể cử động. Để “phá vỡ” tình trạng này, bạn có thể:
- Tập trung vào việc cử động một phần nhỏ của cơ thể, chẳng hạn như ngón tay hoặc ngón chân.
- Điều hòa hơi thở chậm và sâu, giúp não lấy lại kiểm soát cơ thể.
- Cố gắng chớp mắt liên tục, đây là cách đơn giản giúp kích hoạt vận động nhẹ.
Thông thường, cơn bóng đè chỉ kéo dài vài giây đến tối đa vài phút, sau đó bạn sẽ tự cử động được trở lại.
4. Có thể đánh thức ai đó khỏi cơn liệt khi ngủ không?
Có. Nếu bạn ở cạnh người đang trải qua bóng đè, việc chạm nhẹ vào họ hoặc gọi tên to có thể giúp họ tỉnh lại. Khi được đánh thức, người đó có thể cảm thấy mệt mỏi hoặc hoang mang trong vài phút, nhưng tình trạng này không gây nguy hiểm.
5. Khi nào cần gặp bác sĩ?
Hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc giấc ngủ nếu:
- Bóng đè xảy ra nhiều lần trong tuần.
- Bạn cảm thấy kiệt sức, mất ngủ hoặc lo âu vì sợ ngủ.
- Xuất hiện các triệu chứng khác như mệt mỏi ban ngày, mất tập trung, hoặc buồn ngủ quá mức.
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm giấc ngủ (Polysomnography) hoặc đánh giá tâm lý để xác định nguyên nhân cụ thể và đề xuất hướng điều trị phù hợp.
Kết luận
Liệt khi ngủ là hiện tượng phổ biến và phần lớn không nguy hiểm, nhưng có thể gây hoảng sợ nếu bạn không hiểu rõ nguyên nhân. Bằng cách duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng, bạn hoàn toàn có thể phòng tránh hoặc giảm thiểu tình trạng này.
Nếu hiện tượng xảy ra thường xuyên hoặc ảnh hưởng đến tinh thần, hãy chủ động tìm đến chuyên gia để được hỗ trợ.
